Қарағанды облысы Қарқаралы ауданының тумасы. Әйгілі Қасым ақынның жерлесі. Ақын ағасы секілді Жанат да сыршыл да отты жырларымен оқырманын қуантып жүр. «Тәңір таңбасы» атты кітабымен әдебиет өлкесіне еркін қадам басқан Жанат ақынның айтары бар екен.
– Қаламыңнан нәзік лирика да, отты жырлар да қатар төгіліп жүр. Дегенмен, басты тақырыбың қандай?
– Ақын Томас Элиоттың: «Поэзия – қанның сияға айналуы» деген керемет сөзі бар. Осы пікірді қуаттаймын һәм се­не­мін. Ақын жүрегі сүзгі іспетті. Көз айнасынан жаныңа не түсті, қаныңа не сіңді, сол туады. Сұлулықты көрсең нәзік лирика, сұмдықты көрсең ашынған аза­маттық дауысың шығады. Мен көбіне соңғысын көретін сияқтымын.
– Шығармашылығыңның қай кезеңін­десің?
– Бұрынғыма қарағанда ептеп шеберлік қосылған сияқты. Яғни қалыптасу кезеңін­демін. Бірақ шеберлікпен жазылатын өлеңнен шамам келгенше аулақ болғаным дұрыс деп ойлаймын.
– Өлеңдеріңнен көк бөрінің бейнесін жиі байқап қаламыз? Қасқырға неге құмарсың?
– «Жек көрем итті» (Серік Ақсұңқарұлы). «Қасқыр құдай болған кезді» (Әмірхан Балқыбек) аңсаймын. «Қанымдағы қасқыр иісін» (Ұларбек Дәлей) сеземін. Түбім – түрік, кием – бөрі. Бөріше ұлитыным сон­дықтан. Сүйсем де бөріше сүйем. Айтпақшы, махаббатына ең адал жануардың бірі қасқыр екенін айта кетейін. Және де қасқыр ит се­кілді құл емес. «Иттің иесі болса, бөрінің киесі бар» деп қалай әдемі айтқан ата қазақ?! Біз тағдырын Тәңірге тапсырып, астамсыған ханды да ханталапай еткен елміз ғой. Қазақ деген сөздің өзі ноқта сыпыру, еркімен кету, азат болу деген сөз емес пе? Ендеше, көк бөрі – қазақтың екінші аты. Ал өлең ішін­дегі көк бөрі бейнесі қанымдағы қас­қырдың сияға айналуы болар.
– «Бүгінгі әдебиеттің кемшілігі – сын жоқ» депсің. Ал бүгінгі әдебиеттің мешелдігі деп нені айтар едің?
– Иә, солай. Сыншылар бар, сын жоқ. Сыншылар «Әдеби сыннан» әдебиет ка­федраларында дәріс оқып жүр. Ал әдеби сын архаизмге айналып барады. Бір жағы сыншыларды да жақсы түсінемін. Біз қазір өте кекшілміз ғой. Төбелессек төбеміз ойыл­­майынша тоқтамайтын буынбыз. Оның үс­тіне бұрын әдеби туынды сыншыны асы­райтын. Ал қазір сыншыға сын жазғаны үшін кім ақша береді? Әдебиет пен сын осы межеден екіге айырылып, қош айтысатын сияқты. Осының кесірінен әдебиетте хал­тура көбейеді. Ал бұрын сыншының кәріне ұшы­раудан қорқатын. Енді солар алшаң-алшаң басады. Өлең сатып нан жейді, көресің...Бүгінгі әдебиеттің мешелдігі эстра­далық есерлік. Өзің де күнде көріп жүрсің, әлеу­меттік желіге біреу өлең салса астына қаншама мақтау, орынсыз көтермелеген пікірлер жазылады. Бұл нағыз қастандық! Мен білетін біраз жігіт осының салдарынан солып барады. Осы жерде мынаны айта кетейін, Тыныштықбек ағаның «Жүрек ұрғашы, ой еркек. Жүрек әр нәрсеге ел­пілдей береді» дегені бар-тын. Мен осыған «Құлақ ұрғашы, көз еркек» деп қосқым келеді. Себебі құлаққа бар өлең жақсы. Интона­циясына өн бойың иіп, «құлақтан кіріп бойды алған» (Абай) өлеңді көзбен оқысаң түкке тұрғысыз бірдеңе шығады. Сондықтан сахнада өлең оқып, халықтың қошеметіне мастанып, өз-өзін алдап жүргендер ертең кітапқа айналған күні әжетханадан бір-ақ шығады. Меніңше, осыдан қатты сақтануы­мыз керек.
– Тыңдарман көп, оқырман аз заман дейсің ғой...
– Бір досым «саған өлең оқып берейін» дейді. «Жоқ, мен тыңдарман емес, оқыр­ман­мын» дедім. «Сөзде сиқыр, өлеңде дана­лық» (хадистен) болу керек қой. Ал бізді­кілер сиқырлы сұйықтықты елдің құлағына құйып мәз. Ақсұңқарұлы ағам «Абай оқыр­манға айналдырған қазақты біз тыңдарманға айналдырдық» деп қынжылып еді. Қазақты тыңдарман қылған айтыс шоуы мен эстра­далық ақындар.Біздің буында айтарлықтай жаңалық жоқ. Өткенде кітапханаға барып тұшынып оқитын автор іздедім. Анау мынаған, мынау анаған ұқсайды. Еріксіз Қадыр ағамды қайталап оқып үйге қайттым. Біз Жұмекен, Мұқағали, Қадыр, Өтежан, Тұманбай аға­ларымыздың буыны бір, одан кейін Ақсұң­қарұлы, Есенғали, Ғалым, Тыныштықбек, Темірхан, Ұлықбек ағаларымыздың буыны екінші рет кеңейткен кеңістіктің ішінде жүрміз. Осы шеңберді кім бұзып шығады екен деп күтіп жүрмін. Мысалға, Темірхан көкем балбал тастағы жырды жаңғыртып, қазақ поэзиясына реформа жасады. Біздің қатардан ешкімге ұқсамайтын бір ақын шықса екен.
– Үлкендерден кімдердің батасын алдың, жастардан кімдердің шабысына риза бола­сың?
– Үлкендерден Ақсұңқарұлы ағамнан бата алдым. Ол кісі енді әкем іспетті. Ал Олжас Сүлейменов ағамыз Қарағандыға келгенде бұрынғының жолымен көпшіліктің алдында батасын сұрадым. «Ел аман, жұрт тыныш» болсын деп бетін сипады. Бұл батаға жататын болса екі адамнан бата алдым. Жастардан Батырхан Сәрсенхан, Айдын Байыс, Аян Мейраш, Әлия Іңкәрбектен үміттімін.
– Қазақтың тағдырлы ақыны кім?
– Егер кез келген ақынның тағдырына драматизация жасасаңыз бәрі тағдырлы. Бірақ нағыз қасіретті ақын Қасым деп ойлаймын. Өйткені ол Мағжандардан кейін жалғыз қалды. Нағыз алтын көпір Қасым ғой. 
Ей, тәкаппар дүние, 
Маған да бір қарашы. 
Танимысың сен мені, 
Мен – қазақтың баласы!
Немесе «Кең пейілді, кең далалы қазақ­пыз, Құл емеспіз, еркін жанбыз, азатпыз» деп боздап өтті. Ешкім түсінген жоқ, ке­рексіз етті. «Күлемін де жылаймын, Жылай­мын да күлемін. Неге ғана бұлаймын, Өзім ғана білемін» дейді.
– Қасым дегеннен шығады, Қасымды қазақ тани алды ма? Қасымтанушылардың назарынан қай дүние қалыс қалды?
– Әлімхан Ермеков пен Қасым Аман­жолов­тың інісі екенімді мақтан тұтамын өз басым. Ал қасымтанушылардың бар екеніне күмәнім бар. Қасымның туған жері – Сарыобалының Қызыл көшен қыстауы. Алайда бүкіл оқулықта Қасым қыстауынан қырық шақырым жердегі көрші ауыл Аққора деп айтылып жүр. Қасым туралы кітап жазған ағамыз да Аққорадан қайтқан. Сарыобалыға келмеген. Қасым ақын туған жеріне әлі жете алмай жүр. Содан кейін Қасым тобығы шыққан кедейдің баласы еді дегенді қою керек. Рақымжан – сері болған кісі. Қасымды зерттеймін деген кісі біздің ауылға келсін, ақсақалдар айтып береді шежіресін.
– Бұрын бір ақын немесе жазушы ұлттық мәселе көтерсе, кез келген қазақ оның шаш­бауын көтеретін. Қазақ неге өзгерді? Әлде қаламгер қуатсыз ба?
– Қазір кейбір саяси топтар ақын аға­ларымыздың беделін пайдаланғысы келеді. Кезінде Польшада көтеріліс болатын кезде әйгілі Шопенді елден шалғайға қоя беріпті польшалықтар. Қандай керемет ел?! 
«Қазақ даласында ХХ ғасырдың бірінші жартысына дейін көтеріліс тоқтамапты. Одан кейін үнсіз. Ойлайсың, қазақ біткен екен ғой деп. Жоқ, сөйтсек қазақ ұлтынан Абай туып, Абай жетіліп келе жатқан екен ғой осы арада. Қазақ көтерілістің рухани тү­ріне көшті. Абай Әлихандарды туғызды» дейді бір ағамыз. Ал енді қарап көріңіз, Әлихан аталарымыз қандай көтеріліс жа­сады? Олардан жалғыз дәнек Қасым қалды. Қасым Мұқағалиларды туғызды. 1986 жылы алаңда Жұмекен ағамыздың «Менің Қазақ­станымы» шырқалып, КСРО-ның шаңы­рағын шайқады. Бұл өлең Абайдың, Мағ­жанның, Қасымның ойындағы қуатты ритм, «уақыттың алдына түсіп кеткен радио сигнал секілді» (Жұмекен) бағзыдан жеткен ұлттық жыр. Ағылшындардың «Шекспир болмаса Ньютон болмаушы еді» дейтін сөзін осы жерде мен де қуаттаймын. Егер қазақ ХІХ ғасырда Абайдай ақын туғызбай, кіл көзсіз батыр туғызса, бүгін Қазақстан деген мемлекет болар ма еді, болмас па еді? Бүгінгі Ақсұңқарұлы, Темірхан ағаларымыздың қуатты жыры ертең бір елім дейтін ерлерді туғызатынына сенемін.
– Қазіргі ақындар қоғамның барометрі бола алып жүр ме?
– Әрине. Элиоттың сөзін тағы қайта­лаймын. Олардың қанында осы уақыттың элементі бар. Яғни уақыттың барометрі болмауы мүмкін емес.
– «Біліп тұрып күнә жасау – Пенделік, Біліп тұрып кешіре салу – Мейірім» деп жаз­дың. Өзіңде қайсысы басым?
– Біріншісі бізге тән, екіншісі Құдайға тән қасиет. Біле тұрып күнә жасайтынымыз өтірік пе? Несие алудың күнә екенін білеміз. Бірақ амал жоқ аламыз. Пара берудің күнә екенін білеміз. Бірақ амал жоқ береміз. Ги де Мопасанның «Томпыш» деген әңгімесіндегі сияқты ғой. Жезөкшенің тән сатуы – шенеу­ніктің елін сатуының кесірі.
– «Тәңір таңбасы» атты кітабың бар. Бір кітапқа жүк болар өлеңдер ендігі жиналып қалған болар? Келесі жинағыңды қашан көреміз?
– Бір кітаптың нобайы дайын тұр. Асықпай отыз жасымда шығарсам деп жүр­мін. Ал өмірде «алмас қылыш қап түбінде жатпайды» деген ұстанымым бар. Кітап шығаруға қарағанда, жақсы өлең тудыруды көп ойлауымыз керек. Ол өлеңдер кітап болып шықпаса да «қап түбінде жатпайды». Ал сапасыз өлеңдер салынған кітап бағанағы айтқан мекенжайға кетеді.
– Соңғы жазған өлеңіңді оқып берсең?
– Жақында жазылған өлеңдерімнің бірі «Тұтқындауды» қабыл алыңыздар!
Тұтқындау
Бетеге дір етті, 
Бел асты шаң көрінді,
 Сылп еткізді келіншек сәнді ерінді.
 Ұрттай берген қымызын кері ысырып, 
Төреңіз де басқаша мәнге кірді. 
Қабақ керіп қарайды, 
Паң мінезі, 
Жұртта қалған хан өзі, хандық өзі. 
Қыр астынан қырағы көкті барлап, 
Аңдып жатыр кәзаптың қанды көзі.
 Ат тұяғы дүркіреп, дүбір шықты,
 Көзін жұмып, молдекең ыңырсытты.
 Аттан ауып офицер құдық басы, 
Су тартып тұр, зарлатып шығыршықты. 
Ақ селеулер желбіреп күлте шашы, 
Ойбай салған сияқты үрке қашып 
Қымыз құйған келіншек қатып қапты, 
Қашты үйіне қорқақ шал сілте басып. 
Тұтқындайды,
 Жасанған бар жасағы, 
Обалы осыларға қарғаса әні.
 Тобылғы қып-қызыл боп ыза кектен, 
Балағына солдаттың жармасады. 
Жарқ етіп алмас қылыш шауып түсті... 
Дала да сезеді екен қауіпті істі.
 Жау жолын аңдып жатқан қақпан құсап,
 Түйетабан біреуін қауіп түсті. 
Мырс етті, соны көріп 
Төреңіз де, 
«Қош болыңдар,
 Келмейміз бе? 
Келеміз бе? 
Көрмейміз бе? 
Көреміз бе? 
Туған жер киең болса елді сақта, 
Құл-құтанды ойнатпай төбемізге!» 
Шаң ұзады,
 Бетеге дір етпеді, 
Басқа салса қиямет қыл өткелі. 
«Қазақ – Азап – Азат» деп күбір етті, 
Үш ауыз сөз сол еді жүректегі. 
«Қош, Қош» деді, 
Сырындай бір ақтарған, 
Көз жас ақты жылғадан, бұлақтардан. 
Адамдар ма жылаған, жо-жоқ жаным, 
Жусандар ғой, жусандар жылап қалған...

Дәреже: 0.0/0


Қаралды: 113, Қосылды: 28.03.2016

Пікірлер 0








Біз Вконтакте
желісіндеміз

Сайттың жаңа дизайны ұнадыма?

Жауап бергендер: 826
Онлайн отырғандар: 16
Қонақтар: 16
Қолданушылар: 0
0:00 0:00
Saz-Alemi player